Na amata i le spandex, o se anagram atamai o le "faʻalauteleina" na atiaʻe e le fomaʻi faʻakemisi a le DuPont o Joseph Shivers.
I le 1922, na lauiloa ai Johnny Weissmuller i le faatinoina o le matafaioi o Tarzan i le tifaga. Na ia faamaeaina le 100-mita freestyle i le 58.6 sekone i le itiiti ifo i le minute, ma faateia ai le lalolagi o taaloga. E leai se tasi na popole pe matauina po o le a le ituaiga ofu taele sa ia ofuina. O le ie vavae faigofie. E matua ese lava mai le suti tekonolosi maualuga na ofuina e le tagata Amerika o Caleb Drexel o le na manumalo i le pine auro i le 47.02 sekone i le Olimipeka i Tokyo!
Ioe, i le 100 tausaga, ua suia auala o aʻoaʻoga, e ui lava ina faʻamamafa e Weissmuller le olaga. Na avea o ia ma se tasi e mulimuli ma le naunautai i meaʻai a Dr. John Harvey Kellogg e uiga i meaʻai e leʻi faʻaaogaina le toto, le enema ma faamalositino. E le o se tagata e leʻi faʻaaogaina le toto o Dressel. E fiafia o ia i meaʻai e fai i le aano o manu ma amata lona aso i se taumafataga e tele ai le carbohydrate. O le eseesega moni lava o loʻo i totonu o aʻoaʻoga. E faia e Drexel aʻoaʻoga faʻapitoa i luga ole laiga i masini faʻaseʻe ma uila vilivae e le minoi. Ae e leai se masalosalo o lana ofu taʻele e iai foʻi sona eseesega. E moni e le o le taua o le 10 sekone, ae a vaeluaina tagata taʻele sili i aso nei i se vaega o le sekone, e matua taua tele le ie ma le sitaili o le ofu taʻele.
So'o se talanoaga e uiga i tekinolosi o ofu ta'ele e tatau ona amata i le vavega o le spandex. O le Spandex o se mea fa'apitoa e mafai ona fa'aloaloa e pei o le pa'u ma toe fo'i fa'afuase'i i lona foliga muamua. Ae e le pei o le pa'u, e mafai ona gaosia i foliga o alava ma e mafai ona lalagaina i ie. O le Spandex o se anagram atamai "fa'alautele" na atia'e e le foma'i vaila'au a DuPont o Joseph Schiffer i lalo o le ta'ita'iga a William Chachi, o lē e lauiloa i le fatuina o le cellophane e le susu e ala i le ufiufiina o le mea i se vaega o le nitrocellulose. O le fa'afouina o la'ei ta'aloga e le'i avea ma fa'amoemoega muamua a Shivers. I lena taimi, o fusipa'u e faia i le pa'u o se vaega masani o la'ei a tama'ita'i, ae o le mana'oga mo le pa'u sa le lava. O le lu'itau o le atina'eina lea o se mea fa'apitoa e mafai ona fa'aaoga mo fusipa'u e fai ma sui.
Ua faʻalauiloa mai e DuPont ni polymers e pei o le nylon ma le polyester i le maketi ma e tele lo latou tomai i le faʻapipiʻiina o macromolecules. E gaosia e Shivers le spandex e ala i le faʻapipiʻiina o "block copolymers" faʻatasi ai ma vaega elastic ma maʻaʻa e fesuiaʻi. E iai foʻi ni lala e mafai ona faʻaaogaina e "faʻafesoʻotaʻi" ai molecules e maua ai le malosi. O le taunuuga o le tuʻufaʻatasia o le spandex ma le cotton, linen, nylon poʻo le fulufulu mamoe o se mea e elastic ma faigofie ona ofuina. A o amata ona gaosia e le tele o kamupani lenei ie, na talosaga ai DuPont mo se pateni mo lana faʻataʻitaʻiga o le spandex i lalo o le igoa "Lycra".
I le 1973, na ofuina ai e tagata aau a Siamani i Sasaʻe ni ofu taʻele spandex mo le taimi muamua, ma solia ai ni faamaumauga. Atonu e sili atu ona fesoʻotaʻi lenei mea ma lo latou faʻaaogaina o steroids, ae ua suia ai le tauvaga a Speedo. Na faavaeina i le 1928, o le kamupani o se kamupani gaosi ofu taʻele e faʻavae i le saienisi, e sui ai le vavae i le silika i ana ofu taʻele "Racerback" e faʻaitiitia ai le teteʻe. I le taimi nei, ona o le manuia o Siamani i Sasaʻe, na sui ai Speedo e ufiufi le spandex i le Teflon, ma faʻatulaga ni tamaʻi pito i luga e pei o le V e pei o le paʻu o le malie i luga, lea e fai mai e faʻaitiitia ai le vevesi.
I le 2000, ua suia ai lenei mea i se suti e aofia ai le tino atoa lea na faʻaitiitia atili ai le teteʻe atu, auā na maua ai e pipii mau le vai i le paʻu nai lo mea e fai ai le ofu taʻele. I le 2008, na suia ai le polytetrafluoroethylene e ni paneli polyurethane ua tuʻu faʻapitoa. O lenei ie ua faia nei i le Lycra, nylon ma le polyurethane na maua ai e puʻeina ni tamaʻi taga ea e faʻaopeopea ai tagata aau. O le lelei iinei, o le teteʻe atu o le ea e itiiti ifo nai lo le teteʻe atu o le vai. O nisi kamupani e taumafai e faʻaaoga suti polyurethane mama auā e mitiia lelei e lenei mea le ea. Faatasi ai ma nei "faʻafouga" taʻitasi, e faʻaitiitia ai le taimi ma siʻitia ai tau. O se suti faʻatekonolosi maualuga atonu e sili atu i le $500 le tau i le taimi nei.
O le faaupuga "fa'aosofiaga fa'atekinolosi" sa fa'alavelaveina ai a tatou upu. I le 2009, na filifili ai le Pulega Fa'avaomalo o A'au (FINA) e paleni le malae ma fa'asa ai so'o se ofu ta'ele e fa'aofuofu ai le tino atoa ma so'o se ofu ta'ele e faia i ie e le'i lalagaina. E le'i taofia ai le taufetuli e fa'aleleia atili ai suti, e ui lava ua fa'atapula'aina nei le aofa'i o vaega o le tino e mafai ona latou ufiufiina. Mo le Olimipeka i Tokyo, na fa'alauiloa ai e Speedo se isi suti fou e faia i vaega e tolu o ie eseese, o lona fa'asinomaga o fa'amatalaga fa'apitoa.
E lē gata i ofu ta'ele le Spandex. O tagata faase'e, e pei o tagata tietie uila, e fa'apipi'i i totonu se suti spandex lamolemole e fa'aitiitia ai le tete'e atu i le ea. O totini o tama'ita'i o lo'o aofia pea i le tele o pisinisi, ma e o'o lava i le spandex e fai ma leggings ma jeans, e fa'apipi'i ai le tino i le tulaga sa'o e nana ai ni manu'a e le mana'omia. A o'o mai i le fa'afouga o le aau, atonu o le a na'o le fa'asusuina e le au tauva o latou tino le lavalava i se polymer patino e aveese ai so'o se tete'e atu i le ofu ta'ele! Auā fo'i, o le au ta'a'alo muamua o le Olimipeka na tauva e le lavalava.
O Joe Schwarcz o le faatonu o le Ofisa o Saienisi ma le Sosaiete a le Iunivesite o McGill (mcgill.ca/oss). Na te talimalo i le The Dr. Joe Show i le CJAD Radio 800 AM i Aso Sa uma mai le 3 i le 4 i le afiafi.
Lesitala e maua ai ulutala i aso taitasi mai le Montreal Gazette, o se vaega o le Postmedia Network Inc.
Ua tautino atu Postmedia e tausia se talanoaga olaola ae faalilolilo ma uunaia tagata faitau uma e faasoa mai o latou manatu i a matou tusiga. Atonu e oo atu i le itula e aliali mai ai ni manatu i luga o le upega tafailagi. Matou te talosagaina oe e tausia au manatu ia talafeagai ma faaaloalo. Ua matou fa'agaoioia fa'asilasilaga imeli - afai e te mauaina se tali mai i se fa'amatalaga, se fa'afouga i se filo o fa'amatalaga e te mulimuli ai, po'o se fa'amatalaga a se tagata fa'aoga e te mulimuli ai, o le a e mauaina nei se imeli. Fa'amolemole asiasi i la matou Ta'iala a le Nu'u mo nisi fa'amatalaga ma auiliiliga i le auala e fetu'una'i ai fa'atulagaga imeli.
© 2021 Montreal Gazette, o se vaega o le Postmedia Network Inc. ua taofia aia tatau uma. O le tufatufaina atu, faasalalauina po o le toe lolomiina e le'i faatagaina e matua faasaina lava.
O lenei upega tafaʻilagi e faʻaaogaina kuki e faʻapitoa ai au anotusi (e aofia ai faʻasalalauga) ma faʻataga ai i matou e iloilo a matou feoaʻiga. Faitau atili e uiga i kuki iinei. I le faʻaauau pea ona faʻaaogaina la matou upega tafaʻilagi, ua e malie i a matou tuutuuga o auaunaga ma le faiga faʻavae faʻalilolilo.
Taimi na lafoina ai: Oke-22-2021