Ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú spandex, anagram “ìfẹ̀sí” onímọ̀-ẹ̀rọ kan tí Joseph Shivers, onímọ̀-ẹ̀rọ onímọ̀-ẹ̀rọ DuPont, ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀.
Ní ọdún 1922, Johnny Weissmuller di olókìkí fún ṣíṣe Tarzan nínú fíìmù náà. Ó parí eré ìdárayá 100-mita ní ìṣẹ́jú 58.6 láàárín ìṣẹ́jú kan, èyí sì mú kí ayé eré ìdárayá yà á lẹ́nu. Kò sí ẹni tó bìkítà tàbí kíyè sí irú aṣọ ìwẹ̀ tó wọ̀. Ó jẹ́ owú lásán. Ó yàtọ̀ pátápátá sí aṣọ onímọ̀-ẹ̀rọ gíga tí Caleb Drexel ará Amẹ́ríkà wọ̀, ẹni tó gba àmì-ẹ̀yẹ wúrà ní ìṣẹ́jú 47.02 ní Tokyo Olympics!
Dájúdájú, láàárín ọgọ́rùn-ún ọdún, ọ̀nà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ti yípadà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Weissmuller tẹnu mọ́ ìgbésí ayé. Ó di olùtẹ̀lé oúnjẹ oníjẹun, enema àti eré ìdárayá ti Dókítà John Harvey Kellogg. Dressel kì í ṣe oníjẹun. Ó fẹ́ràn ẹran ìgbẹ́, ó sì bẹ̀rẹ̀ ọjọ́ rẹ̀ pẹ̀lú oúnjẹ àárọ̀ tí ó ní carbohydrate púpọ̀. Ìyàtọ̀ gidi wà nínú ìdánilẹ́kọ̀ọ́. Drexel ń ṣe ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ara ẹni lórí ayélujára lórí ẹ̀rọ ìwakọ̀ àti kẹ̀kẹ́ tí ó dúró. Ṣùgbọ́n kò sí iyèméjì pé aṣọ ìwẹ̀ rẹ̀ náà ń ṣe ìyàtọ̀. Dájúdájú kì í ṣe iye ìṣẹ́jú-àáyá mẹ́wàá, ṣùgbọ́n nígbà tí àwọn òmùwẹ̀ tí ó gbajúmọ̀ lónìí bá pín sí méjì ní ìṣẹ́jú-àáyá kan, aṣọ àti àṣà aṣọ ìwẹ̀ náà di pàtàkì gan-an.
Ìjíròrò èyíkéyìí nípa ìmọ̀ ẹ̀rọ ìwẹ̀wẹ̀ gbọ́dọ̀ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú iṣẹ́ ìyanu spandex. Spandex jẹ́ ohun èlò ìṣẹ̀dá tí ó lè nà bí rọ́bà kí ó sì padà sí ìrísí rẹ̀ ní ọ̀nà ìyanu. Ṣùgbọ́n láìdàbí rọ́bà, a lè ṣe é ní ìrísí okùn, a sì lè hun ún di aṣọ. Spandex jẹ́ anagram “ìfẹ̀sí” ọlọ́gbọ́n tí onímọ̀ ìṣègùn DuPont Joseph Schiffer ṣe lábẹ́ ìtọ́sọ́nà William Chachi, ẹni tí ó gbajúmọ̀ fún ṣíṣe cellophane tí kò lè wọ omi nípa fífi aṣọ nitrocellulose bo ohun èlò náà. Ṣíṣe àtúnṣe aṣọ eré ìdárayá kì í ṣe èrò àkọ́kọ́ Shivers. Nígbà náà, àwọn aṣọ ìbàdí tí a fi rọ́bà ṣe jẹ́ apá kan tí ó wọ́pọ̀ nínú aṣọ àwọn obìnrin, ṣùgbọ́n ìbéèrè fún rọ́bà kò tó. Ìpèníjà náà ni láti ṣe ohun èlò ìṣẹ̀dá tí a lè lò fún àwọn aṣọ ìbàdí gẹ́gẹ́ bí àfikún.
DuPont ti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn polima bíi naylon àti polyester sí ọjà, ó sì ní ìmọ̀ tó jinlẹ̀ nínú ṣíṣe àwọn macromolecules. Shivers ń ṣe spandex nípa ṣíṣe àgbékalẹ̀ “block copolymers” pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka elastic àti rigidin tí ó yàtọ̀. Àwọn ẹ̀ka kan náà tún wà tí a lè lò láti “so pọ̀ mọ́” àwọn molecule láti fúnni ní agbára. Àbájáde ìsopọ̀ spandex pẹ̀lú owú, aṣọ ọ̀gbọ̀, naylon tàbí irun àgùntàn jẹ́ ohun èlò tí ó ní ìrọ̀rùn àti ìrọ̀rùn láti wọ̀. Bí ọ̀pọ̀ ilé-iṣẹ́ ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe aṣọ yìí, DuPont béèrè fún ìwé àṣẹ fún ẹ̀yà spandex rẹ̀ lábẹ́ orúkọ “Lycra”.
Ní ọdún 1973, àwọn òmùwẹ̀ ní East German wọ aṣọ ìwẹ̀ spandex fún ìgbà àkọ́kọ́, èyí tó mú kí wọ́n gba àkọọ́lẹ̀. Èyí lè jẹ́ nítorí lílo àwọn steroid, ṣùgbọ́n ó mú kí Speedo di ẹgbẹ́ ìdíje. Ilé-iṣẹ́ náà jẹ́ ilé-iṣẹ́ ìwẹ̀ tó dá lórí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ó fi sílíkì rọ́pò owú nínú aṣọ ìwẹ̀ “Racerback” rẹ̀ láti dín agbára ìdènà kù. Nísinsìnyí, nítorí àṣeyọrí àwọn ará East Germany, Speedo yí padà sí fífi Teflon bo spandex, ó sì ṣe àwọn òkè kéékèèké bíi awọ yanyan lórí ilẹ̀, èyí tí a sọ pé ó ń dín ìrúkèrúdò kù.
Ní ọdún 2000, èyí ti yí padà sí aṣọ gbogbo ara tí ó dín agbára ìdènà kù, nítorí pé a rí i pé omi ń lẹ̀ mọ́ awọ ara ju àwọn ohun èlò ìwẹ̀ lọ. Ní ọdún 2008, àwọn páálí polyurethane tí a gbé kalẹ̀ lọ́nà tí ó ṣe pàtàkì rọ́pò polytetrafluoroethylene. A rí i pé aṣọ yìí tí a fi Lycra, nylon àti polyurethane ṣe ni ó ń dẹkùn àwọn àpò afẹ́fẹ́ kéékèèké tí ó ń mú kí àwọn olùwẹ̀ léfòó. Àǹfààní tí ó wà níbí ni pé agbára ìdènà afẹ́fẹ́ kéré sí agbára ìdènà omi. Àwọn ilé iṣẹ́ kan ń gbìyànjú láti lo aṣọ polyurethane mímọ́ nítorí pé ohun èlò yìí ń fa afẹ́fẹ́ dáadáa. Pẹ̀lú gbogbo “àwọn àṣeyọrí” wọ̀nyí, àkókò ń dínkù, owó sì ń pọ̀ sí i. Aṣọ onímọ̀-ẹ̀rọ gíga lè ná ju $500 lọ báyìí.
Ọ̀rọ̀ náà “àwọn ohun tó ń mú kí nǹkan gbóná” wọ inú ọ̀rọ̀ wa. Ní ọdún 2009, International Swim Administration (FINA) pinnu láti ṣe ìwọ̀ntúnwọ̀nsì nínú iṣẹ́ náà kí wọ́n sì fòfin de gbogbo aṣọ ìwẹ̀ àti aṣọ ìwẹ̀ tí a fi aṣọ tí kò ní hun ṣe. Èyí kò dá ìdíje láti mú kí aṣọ ìwẹ̀ dára síi dúró, bó tilẹ̀ jẹ́ pé iye àwọn aṣọ tí wọ́n lè bò ti dínkù báyìí. Fún Olympic Tokyo, Speedo ṣe ìfilọ́lẹ̀ aṣọ tuntun mìíràn tí a fi aṣọ mẹ́ta tó yàtọ̀ síra ṣe, èyí tí ìrísí rẹ̀ jẹ́ ti àwọn ènìyàn.
Kò sí aṣọ ìwẹ̀ nìkan tí Spandex wà. Àwọn agbábọ́ọ̀lù bíi àwọn agbábọ́ọ̀lù, máa ń wọ aṣọ spandex dídán láti dín agbára afẹ́fẹ́ kù. Aṣọ ìbora obìnrin ṣì jẹ́ apá pàtàkì nínú iṣẹ́ náà, spandex pàápàá sì máa ń wọ aṣọ leggings àti jeans, ó sì máa ń fi ara pa ara ní ipò tó tọ́ láti fi àwọn ìkọ́lù tí kò wù wọ́n pamọ́. Ní ti ìmọ̀ tuntun nípa wíwẹ̀, bóyá àwọn agbábọ́ọ̀lù yóò kàn fi polymer kan sí ara wọn ní ìhòòhò láti mú kí ìdènà wíwẹ̀ kúrò! Ó ṣe tán, àwọn agbábọ́ọ̀lù Olympia àkọ́kọ́ máa ń díje ní ìhòòhò.
Joe Schwarcz ni olùdarí Ilé-iṣẹ́ Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì àti Àwùjọ ti McGill University (mcgill.ca/oss). Ó ń ṣe àkóso Ìfihàn Dr. Joe lórí CJAD Radio ní agogo 800 òwúrọ̀ ní gbogbo ọjọ́ Àìkú láti agogo 3 sí 4 ìrọ̀lẹ́.
Forúkọ sílẹ̀ láti gba àwọn àkọlé ojoojúmọ́ láti ọ̀dọ̀ Montreal Gazette, ẹ̀ka Postmedia Network Inc.
Postmedia ti pinnu lati ṣetọju apejọ ijiroro ti nṣiṣe lọwọ ṣugbọn ikọkọ ati pe o gba gbogbo awọn onkawe niyanju lati pin ero wọn lori awọn nkan wa. O le gba to wakati kan fun awọn asọye lati han lori oju opo wẹẹbu naa. A beere lọwọ rẹ lati jẹ ki awọn asọye rẹ jẹ pataki ati ọwọ. A ti mu awọn iwifunni imeeli ṣiṣẹ - ti o ba gba idahun asọye, imudojuiwọn si okun asọye ti o tẹle, tabi asọye olumulo ti o tẹle, iwọ yoo gba imeeli bayi. Jọwọ ṣabẹwo si Awọn Itọsọna Agbegbe wa fun alaye diẹ sii ati awọn alaye lori bi o ṣe le ṣatunṣe awọn eto imeeli.
© 2021 Montreal Gazette, ẹ̀ka Postmedia Network Inc. gbogbo ẹ̀tọ́ ni a fipamọ́. Pínpín, ìtànkálẹ̀ tàbí àtúntẹ̀ ìwé láìgbàṣẹ jẹ́ ohun tí a kà léèwọ̀ pátápátá.
Oju opo wẹẹbu yii nlo awọn kuki lati ṣe akanṣe akoonu rẹ (pẹlu ipolowo) ati lati gba wa laaye lati ṣe itupalẹ ijabọ wa. Ka diẹ sii nipa awọn kuki nibi. Nipa tẹsiwaju lati lo oju opo wẹẹbu wa, o gba si awọn ofin iṣẹ wa ati eto imulo ikọkọ.
Àkókò ìfìwéránṣẹ́: Oṣù Kẹ̀wàá-22-2021